Sommige leestekens zijn lastig; wanneer gebruik je een puntkomma?

Door juni 16th, 2020 Schrijftips algemeen
puntkomma

In de acht jaar dat ik voor de Volkskrant werkte, gebruikte ik één keer een puntkomma, ten onrechte. In dit artikel over muzikanten die in de leer gaan bij sportpsychologen staat het leesteken op een plek waar een komma had volstaan.   

Van de voetballers van Feyenoord tot darter Raymond van Barneveld en schaatser en tweevoudig olympisch medaillewinnaar Kjeld Nuis; ze krijgen allemaal hulp van sportpsychologen.

Wanneer gebruik je een puntkomma?

Waarom wilde ik hier zo graag een puntkomma gebruiken? Misschien wilde ik indruk maken op de lezer. De Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut schreef in zijn essay A man without a Country het volgende:

‘Hier is een lesje creatief schrijven. Regel 1: gebruik geen puntkomma. (…) Het enige dat het leesteken doet, is laten zien dat je hebt gestudeerd.’

Maar hoewel de puntkomma een elitair imago heeft, is het leesteken niet overbodig. Soms kun je een tekst wel degelijk verduidelijken met dit leesteken. Wat is precies de functie van een puntkomma? Drie inzichten die je kunnen helpen bij het ‘puntkomma-zetten’.

(Lees ook wanneer je een komma gebruikt, of een gedachtestreepje)

1 – De puntkomma zet je in plaats van een punt, niet in plaats van een komma.

Met een puntkomma scheid je zinnen, maar geen zinsdelen. Daar is de komma al voor.
Je zet een puntkomma alleen op plekken waar je normaal gesproken een punt zou zetten, dus tussen twee tekstdelen die ook als zelfstandige zin kunnen functioneren.  

Maar tussen twee zinnen zet je toch gewoon een punt? 

Normaal gesproken wel, maar soms is een puntkomma beter. Je zegt dan eigenlijk: dit zijn twee aparte zinnen, maar ze hangen bovengemiddeld sterk met elkaar samen. Vaak is de ene zin de oorzaak, een gevolg of een specifieke aanvulling op de andere zin. Kijk maar naar onderstaande zinnen, waarin de ‘;’ wél op de goede plek staat.  

Sara bleef de hele dag in bed liggen; ze was ziek

Gaan jullie maar alvast eten; ik kom lopend naar huis omdat de trein niet rijdt. 

Jan wilde een boek schrijven, maar hij kreeg letter op papier; hij had een writersblock.

2 – Een puntkomma is géén dubbele punt

Soms kom je in de verleiding om een puntkomma te gebruiken in plaats van een dubbele punt bij het aankondigen van een opsomming. Daarvoor is dit leesteken eigenlijk niet bedoeld.  

Een puntkomma hoort alleen in een opsomming als je verschillende zinnen opsomt. Zo’n opsomming begin je gewoon met een dubbele punt. Daarna gebruik je de ; als scheiding tussen opsommende delen, en je sluit af met een gewone punt. Hieronder een voorbeeld.

Als je een goede schrijver wilt worden, moet je: 

  • de discipline hebben om elke dag 500 woorden te schrijven; 
  • kritisch zijn op je eigen teksten; 
  • veel whiskey drinken.

3 – Een puntkomma is nooit echt nodig  

Een puntkomma is slechts een subtiele aanwijzing en geen must. In feite geef je met het leesteken aan dat je lezer na een bepaalde zin een iets kortere leespauze moet nemen dan bij een punt. Daardoor wordt de samenhang tussen twee zinnen extra duidelijk. 

Maar in een goed geschreven tekst voelt je lezer die samenhang zelf ook wel aan. Een puntkomma is dus nooit een must. Als je er geen fouten mee wil maken, kun je er simpelweg voor kiezen dit leesteken nooit te gebruiken.

Overigens heeft de puntkomma sinds enkele jaren een extra functie als tatoeage met een speciale betekenis (lees hier welke).  

*Meer inzicht krijgen in het gebruik van leestekens. Schaf dan de Snelspelwijzer aan van onze Taal. In dit boekje op zakformaat bespreekt taalkenner Wim Daniëls alle spellingregels en regels voor het gebruik van leestekens. Prijs: 7,25 euro.

Op Schrijfvis vind je 101 algemene schrijftips. Heb je weinig tijd lees dan in ieder geval:
– Wanneer gebruik je een komma?
Hoe je met een gedachtestreepje de toon van je zinnen verandert
– Met dit doodsimpele recept voor zinsopbouw schrijf je mooiere zinnen
– Zo schrijf je de perfecte alinea

Geen schrijftips missen? Schrijf je dan net als 10.000 schrijf- en taalliefhebbers in voor mijn maandelijkse nieuwsbrief met schrijftips, de Schrijfvis.

Aanmelden

Wil je een boek schrijven? Abonneer je dan op de Boekschrijfvis – mijn speciale nieuwsbrief voor schrijvers van boeken en korte verhalen. 

Aanmelden

Vroegboekkorting op cursus Zakelijk schrijven tot 1 juli

Tot 1 juli krijg je vroegboekkorting op de cursus Zakelijk schrijven met aantrekkingskracht – je betaalt 69 euro in plaats van 125 euro. In de cursus leer je de basistechnieken voor het schrijven van aantrekkelijke zakelijke teksten, zoals rapporten, webteksten en e-mails.

Online cursus: Topartikel

Wil je meer lezers trekken met je teksten? Volg dan mijn online cursus Topartikel – voor bloggers, tekstschrijvers en iedereen die lezers voor zich wil winnen met goed geschreven artikelen. In de video hieronder leg ik uit wat je leert in de cursus.

Klik op de oranje button hieronder voor meer informatie. Als je je inschrijft, krijg je meteen toegang tot de cursus Topartikel. En vanwege de corona-crisis geef ik je gratis persoonlijke feedback op het eerste artikel dat je met de cursus schrijft.

Online cursus Topartikel - bekijk, betaal en begin

Houd je van creatief schrijven? Volg dan mijn live-workshop Korte verhalen schrijven – ontgrendel je verbeelding.

Dennis Rijnvis

Over Dennis Rijnvis

Dennis Rijnvis, journalist voor onder meer De Volkskrant, Quest, Nu.nl en Psychologie Magazine. Maar ook schrijver van de thriller Savelsbos, uitgegeven door Cargo/De Bezige Bij. Op dit blog deel ik mijn inzichten en ervaringen op het gebied van schrijven.

Reageer